2007 | 
Sinds Georgië een nieuwe democratie is, heeft corruptiebestrijding prioriteit. Na de ‘alledaagse’ Georgische corruptie zijn nu de rechterlijke macht en hogere ambtenaren aan de beurt.
Als de corrupte ambtenaar achter het gemeenteloket een honderddollarbriefje aanneemt voor de ‘soepelere’ bouwvergunning, weet hij niet van de onzichtbare inkt op het biljet. Ook weet hij niet dat de burger die hem dit smeergeld geeft een undercover agent is met een verborgen camera op zak. Binnen een mum van tijd stormen vijf gemaskerde mannen binnen. Hardhandig controleren ze zijn handen op de inkt voor ze hem geboeid afvoeren. Zomaar een item bij een actualiteitenrubriek, praktisch elke week in verschillende variaties op de Georgische buis. De boodschap aan het volk is duidelijk: corruptie is niet meer normaal.
De smeergeldincidenten die op televisie getoond worden portretteren de naweeën van de dagelijkse corruptie. Een praktijk die mede dankzij door Nederland gesteunde bestrijdingprogramma’s drastisch verminderd is. Voor de geweldloze Rozenrevolutie eind 2003, waarna de jonge president Michail Saakasjvili het roer overnam, was corruptie overal waar ambtenaren werkten. “Tot hoog in de regering”, zegt Tamar Karosanidze, directrice van de Georgische afdeling van corruptiebestrijder Transparency International, op het kantoor in hoofdstad Tbilisi.
“Corruptie was geaccepteerd”, aldus Karosanidze. ‘Ambtenaren ontvingen soms geen salaris of maanden te laat.” Zodoende kregen burgers geen gemeentedocument zonder smeergeld, betaalden ze bijvoorbeeld doktoren steekpenningen voor snellere hulp, en waren er banen te koop bij ministeries, ziekenhuizen of scholen. Karosanidze: “Die investering verdiende je terug door mensen geld af te troggelen.”
Bijlesgeld
Om schoon schip te maken, begon Georgië de twee meest zichtbare corruptievormen aan te pakken. Allereerst de verkeerspolitie. “Tijdens een autorit van twee uur werd je zeker tien keer staande gehouden voor steekpenningen. Boetes kreeg je zonder ticket”, zegt Karosanidze. Met hulp van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, waar Nederland lid van is, kwamen er forse hervormingen. Alle verkeersagenten kregen ontslag aangezegd en een nieuwe politie-eenheid patrouilleert nu op straat. De nieuwe agenten kregen trainingen, de salarissen stegen fors en klachtenmeldpunten zagen het licht. Karosanidze: “In onze publieke opiniemeting, de Global Barometer, waarin we de meest corrupte instanties meten, zakte ‘politie’ na een jarenlange eerste plaats in 2005 naar nummer 9.”
Een andere zeer zichtbare vorm van corruptie betrof de toelatingsexamens van universiteiten. “Tenzij je bovengemiddeld slim was, haalde je die test niet met alleen voortgezet onderwijs. Daarom bereidden leerlingen zich meestal voor met privé-leraren”, aldus Nino Kutateladze, onderwijsspecialist van de Georgische vestiging van de Wereldbank. “Voor bijlessen waren ook universiteitsprofessoren uit examencomités beschikbaar, die precies de vragen wisten.”
In Georgië betekende dit doorgaans dat het bijlesgeld een voldoende op de toelatingstoets garandeerde. Hoe prestigieuzer de beoogde studie, hoe hoger het smeergeld. Meestal lag dat tussen 200 en 1500 dollar, maar dat kon oplopen tot 20.000 dollar voor een complete graad.
Met steun van de Wereldbank, die jaarlijks het meeste Nederlandse ontwikkelingsgeld in Georgië ontvangt, is een nieuw landelijk examensysteem ontwikkeld. De Nederlander Steven Bakker was daarbij als onderwijsconsulent betrokken. Testen worden nu afgenomen door een onafhankelijk instituut, er zijn examencentra met toezichtcamera’s en toetsen zijn geanonimiseerd. Na de examens brengen gewapende beveiligers het nakijkwerk naar goedbewaakte locaties.
Strafbaar
“Corruptie wordt in de eerste plaats door de regering bestreden. Ze neemt maatregelen op allerlei terreinen, die ze vanaf 2005 jaarlijks in haar anti-corruptiestrategie uiteenzet”, aldus Elene Imnadze, ‘publieke sector managementspecialist’ van de Wereldbank Georgië. ‘Er zijn geen Wereldbankprogramma’s speciaal tegen corruptie, maar elementen uit verschillende van onze projecten helpen de regering bij maatregelen uit hun anti-corruptiestrategie.” Tot 2009 koos de regering werkgelegenheidsgroei als belangrijkste ontwikkelingsdoel, met corruptiebestrijding als een speerpunt.
Volgens Imnadze bestaan smeergeldpraktijken nu nog vooral in hogere (ambtelijke) regionen. Een voorbeeld zijn staatsaanbestedingen: wel of niet open inschrijving bij een wegenbouwproject. Vanaf begin 2006 is een nieuwe wet van kracht geworden die fraude op dit gebied strafbaar maakt. De regering lanceerde met hulp van de Wereldbank een speciaal agentschap voor openbare aanbestedingen.
Bij de Rekenkamer werd de voormalig directeur verwijderd en tot negen jaar gevangenisstraf veroordeeld, wegens financiële malversaties en machtsmisbruik. Deze ‘controlerende’ instantie was na de Rozenrevolutie een aantal maanden gesloten voor intern onderzoek, waarna een kwart van het personeel ontslag kreeg. De professionalisering van de Rekenkamer kan eveneens op steun van de Wereldbank rekenen. Ze ontwikkelt trainingsprogramma’s over externe controles en corruptieonderzoek.
Ook Transparency International richt haar corruptiebestrijdingprogramma’s vooral op de ‘hogere kringen’, met bijvoorbeeld een door Nederland gesteund project om journalisten te trainen. Karosanidze: “We gaven regionale krantenjournalisten twintig seminars over economische onderwerpen als belasting, budget, douane, onderwerpen die ze matig beheersten. Ze leerden betere vragen te stellen en alerter te worden op corruptie. Zo waren er rondtafelgesprekken met analisten en regeringsafgevaardigden waarin journalisten zonder schaamte domme vragen konden stellen.”
Sprong voorwaarts
De corruptiebestrijding lijkt vruchten af te werpen. Bungelde Georgië in 2003 met 1,8 punten nog onderin de Corruptieperceptie-index van Transparency International, vorig jaar stond Georgië met 2,8 punten op 99 van de 163 onderzochte landen. Van deze sprong voorwaarts profiteren ook gewone Georgiërs.
“Een voormalig studiegenoot kan amper lezen en kocht drie jaar lang elk tentamen af, zodat ook hij vorig jaar zijn bachelor haalde”, zegt bestuurskundestudente Lella Mamrikishvili (21) die nu een masteropleiding volgt. Samen met haar studiegenoot Nelly drinkt ze cappuccino op een terrasje van Tbilisi’s hippe Chardin Bar. “De nieuwe toelatingsexamens houden deze domoren uit onze universiteiten. Naast het feit dat tentamens afkopen nu veel moeilijker is, verliezen de meeste studenten interesse in deze corruptievorm. Fijn is ook dat de politie te vertrouwen is. Mensen durven aangifte te doen, zonder angst steekpenningen te moeten betalen.” Door corruptiebestrijdingprogramma’s stegen ook de belastinginkomsten vanaf 2003 met ruim vijf procent tot ongeveer 20 procent van het Bruto Nationaal Product in 2005 (5,3 mrd euro).
De strijdbijl kan echter nog lang niet begraven worden. Er heerst bijvoorbeeld nog steeds een wazige vorm van corruptie bij de rechterlijke macht. Volgens Transparency International is het nog altijd Georgiës meest corrupte instituut, ondanks ingrijpende hervormingen die de regering twee jaar geleden doorvoerde. Rechtbanken en gerechtshoven zijn gereorganiseerd en zo’n tachtig rechters werden ontslagen of op een reservelijst gezet.
Oneerlijk
Rechters schuiven regelmatig de in een procedure aangedragen bewijsmiddelen terzijde zonder geldige reden, bevestigen vooraanstaande Georgische advocatenorganisaties zoals ‘Article 42’. Die houdt kantoor in een sober appartement in Tbilisi, vol eenvoudige houten bureautjes. Voorzitter Manana Kobakhidze: “We behandelen een zaak waarin justitie geen deugdelijk strafrechtelijk onderzoek deed naar de toedracht van een schietpartij. Het gaat om een negentienjarige jongen die eind ’99 is doodgeschoten door een politieagent, zonder uniform en dienstauto. De broer van de agent is hoofd van een lokaal regeringsorgaan. Begin 2006 besloot de rechtbank voor de derde en laatste keer niet te vervolgen.”
De ouders van de jongen zijn een procedure begonnen bij het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg. Article 42 heeft er inmiddels twintig procedures lopen, grotendeels vorig jaar gestart, wegens oneerlijke procesvoering. De stap naar Straatsburg wordt gestimuleerd door een programma van het Nederlands Helsinki Comité (gesteund door het ministerie van Buitenlandse Zaken). Indirect moet zo het rechtssysteem versterkt worden, of te wel corruptie hierbinnen aangepakt worden.
Bij al deze rechtszaken is sprake van geld- of machtscorruptie, waarvoor harde bewijzen ontbreken. Wel blijken rechters, ondanks de ingrijpende hervormingen, nog altijd te beïnvloeden door justitie en regering. Kobakhidze: ‘Via onze Hoge Raad voor Rechtspraak, die niet onafhankelijk is van de regering en die rechters mag aanstellen en ontslaan, kunnen ze met ontslag bedreigd worden. Ook kan justitie tegen rechters na elk foutje een strafzaak beginnen, of ermee dreigen. Deze twee punten zijn verschillende keren op alle niveaus aangekaart. Zonder buitenlandse druk zal de politieke wil blijven ontbreken.”
Kader
Nederlands belastingadvies
Nederlandse fiscale opsporingsambtenaren hebben de Georgische Financiële Politie een handje geholpen. De dienst ter opsporing van fraude en corruptie zag het licht na de Rozenrevolutie. Vanaf het begin ontving ze verschillende trainingen van rechercheurs van de Nederlandse FIOD-ECD. Zo gaf Ed Timmers, hoofd internationale rechtshulp, maart 2005 een tweedaagse anti-corruptietraining. “Dat ging over Nederlandse ervaringen en de aanpak van de FIOD-ECD, zoals onze samenwerking met de Belastingdienst en Justitie.’ Interessant vond Timmers de ethische discussies met de Georgiërs. “Mag je een stevige BMW van een vriend aannemen? Bij de Georgiërs, liefhebbers van mooie auto’s en zwaar tillend aan vriendschap, riep dat bijvoorbeeld stevige disputen op. Uiteindelijk vond de helft dat je geloofwaardigheid in het geding komt en de andere helft niet. Aan dergelijke beroepscodes zou de Financiële Politie gaan werken.” Interne regels tegen corruptie zijn volgens Timmers inmiddels duidelijk aangegeven.
Verder verzamelt een speciale onderzoeksafdeling van de Financiële Politie informatie over corrupte belastinginspecteurs en douanebeambten. Onderdirecteur Malkhaz Bitsadze: “Onze onderzoekers worden getipt vanuit het veld. En ze krijgen melding van verdachte belasting- en douanebetalingen van onze analyseafdeling, die constant databases vergelijkt.”
Zo zijn vanaf 2004 tot eind 2006 een kleine honderd belastinginspecteurs en ongeveer evenveel douanebeambten gearresteerd en ontslagen. Het gaat meestal om inspecteurs die geld aannemen om foutief ingevulde belastingpapieren te laten passeren. Of douanebeambten die zich laten betalen om valse importdeclaraties aan te nemen.
In Nederland verliest bij deze instanties jaarlijks een enkeling zijn baan vanwege corruptie. Veelal zijn het belastingdienstmedewerkers die inlichtingen verkopen over iemands financiële positie.
Hoe staat het eigenlijk met corruptie binnen de Financiële Politie? Bitsadze: “We hebben een unit van vier mensen die onze eigen medewerkers controleert. Helaas moesten wij er een aantal ontslaan, maar de hele organisatie weet dat dan ook.”
Streamers:
“Tijdens een autorit van twee uur werd je zeker tien keer staande gehouden”
“Mensen durven aangifte te doen, zonder angst steekpenningen te moeten betalen”
Reageer
Reacties
Print